راز عدم محاسبه‌ی تساوی عمق در شجاج (الشجه) توسط قانون‌گذار در این نکته نهفته است که به دلیل یکسان نبودن سر و صورت جانی و مجنی‌علیه و لاجرم عدم امکان رعایت عدل و انصاف، در مجازات زخم‌های شجاج (قصاص جراحات)، محاسبه‌ی تساوی قصاص جراحات در عمق عملی نیست و حکم کرده است که محکمه می‌بایست برابر دیدگاه اول فقها، که صدق اسم بر جراحت است، (بنا بر عرف اهل فن) مجازات متناسب اعم از دیه یا ارش را برای آن زخم در نظر بگیرد و جانی را به پرداخت آن مکلف بگرداند. ادامه ...

بازدید قبلی: 41

بسم‌الله‌الرحمن‌الرحیم

عدم محاسبه‌ی عمق در جروح شجاج (سر و صورت)

در ماده 394 قانون مجازات اسلامی که اعلام نموده رعایت تساوی مقدار طول و عرض در قصاص لازم است، چرا در عمق رعایت تساوی لازم نیست؟

پاسخ

ظاهراً قسمت پایانی ماده 394 قانون مجازات اسلامی مصوب 1392، برای پرسش‌گر سؤال بالا را به وجود آورده است.  ماده‌ی مزبور چنین حکم کرده است: «رعایت تساوی مقدار طول و عرض، در قصاص جراحات لازم است، لکن اگر طول عضو مورد قصاص، کمتر از طول عضو آسیب دیده در مجنیٌ‌علیه باشد، قصاص نباید به عضو دیگر سرایت کند. و نسبت به مازاد جنایت، دیه گرفته می‌شود، لکن میزان در عمق جنایت، صدق عنوان جنایت وارده است». مسأله این است که اگر قانون‌گذار تساوی قصاص را در طول و عرض جروح مقرر داشته است پس چرا این تساوی را در عمق جروح حاکم نکرده است؟

بررسی حقوقی

سیر تاریخی ماده 394

ماده 394 ق.م.ا مصوب 1392، اصلاح شده‌ی ماده‌ی 276 [2] ق.م.ا 1370 است. تبصره‌ی ماده‌ی 267 ق.م.ا مصوب 1370[4]، بر این امر دلالت دارد، و اما از حیث عمق، تساوی در مواردی مانند حارصه، متلاحمه، موضحه، مامومه و غیره به شرحی که در تعریف آن‌ها بیان خواهد شد، به سختی قابل محاسبه است. یکی از نویسندگان حقوقی می‌نویسد: «... قسمت آخر ماده[294] در باره‌ی عمق اشاره به انواع جراحت‌ها دارد. بر فرض مثال اگر جراحت متلاحمه باشد در قصاص عمق، جراحت باید به اندازه‌ای باشد که عنوان متلاحمه بر آن صدق کند»[6].

فقهای شیعه در این مبحث دو دیدگاه ارائه داده‌اند:

دیدگاه اول؛

برخی از فقها در زخم‌های معین، رعایت تساوی را فقط در طول و عرض، قائل شده‌، و برای عمق آن زخم‌ها، صدق اسم (تشخیص عرف) را ملاک دانسته‌اند، از جمله مرحوم شیخ طوسی «ره» عدم محاسبه‌ی عمق را در شجاج، به عنوان یک قاعده در قصاص جراحت‌ها اعتبار کرده و فرموده است: «... فأما عمق الشجة فلا نراعيه و إنما نراعي إيضاح العظم فقط، لأنا لو اعتبرنا العمق لم يمكن أخذ القصاص فإن أحد الرأسين قد يكون أغلظ من الآخر و أسمن و أكثر لحما منه، فلا يمكن اعتبار المماثلة، فالعمق في الشجة كالمساحة في الأطراف، و المساحة في الشجاج كالاسم في الأطراف ...؛ عمق در جراحت شجّه (سر وصورت)، مراعات نمی‌کنیم (قصاص نمی‌شود)، ما فقط دیدن استخوان را مد نظر داریم. برای این‌که اگر عمق را اعتبار نماییم، امکان قصاص به وجود نمی‌آید. مسلم است که یکی از دو سر(وگردن)، ممکن است خشن‌تر از دیگری باشد، و چاق‌تر باشد و گوشت بیشتری از آن یکی داشته باشد، پس امکان مماثلت وجود ندارد. محاسبه‌ی عمق در زخم شجّه، مانند محاسبه‌ی مساحت زخم در سایر اعضای بدن است(که در هر دو مورد فقط عنوان رعایت می‌شود نه عمق در شجاج و نه مساحت در اطراف)، و مساحت در زخم‌های سر و صورت، مانند صدق اسم آن زخم، در اعضای بدن است.(همان‌گونه که در شجاج مساحت رعایت می‌شود، در اطراف نیز اسم رعایت می‌شود»[8]

از جمله فقهایی که دیدگاه اولمحمد بن حسن اصفهانى، فاضل هندىسيد جواد بن محمد حسينى عاملىمحمد حسن نجفىسيد شهاب الدين مرعشى نجفىحاج آقا رضا مدنى كاشانى[15].

دیدگاه حضرت امام (ره) در باره‌ی قصاص شجاج

حضرت امام «ره» بدین مضمون می‌فرماید: در سه جنایت، (‌الحارصة، الدامیة، المتلاحمة) هم عرض و طول مطرح است و هم عمق، اما در دو (السمحاق، الموضحة) جنایت فقط طول و عرض مطرح است نه عمق، چون اگر عمق را مطرح کنیم، اندازه گیری نمی‌شود، ممکن است از حد تجاوز کنیم.

در هر حال گروهی می‌گویند عمق مطرح نیست، گروه دیگر می‌گویند عمق مطرح است، حضرت امام می‌فرماید باید عمق هم مطرح باشد. بله! اگر موقعیت یک عضو به گونه‌ای است که اگر بخواهیم صد در صد حق خود را بگیریم امکان پذیر نیست،در اینجا آن مقداری که ممکن است حق خود را می‌گیریم و نسبت به بقیه ارش می‌گیریم نه اینکه قصاص کنیم، آنگاه می‌فرماید:« هذا فی الحارصة و الدامیة و المتلاحمة» در این سه تا بعید نیست که بگوییم هم طول و عرض مطرح است و هم عمق، ولی اگر قصاص ممکن نشد، به گونه‌ای که اگر بخواهیم حق خود استیفا کنیم باید تجاوز کنیم، آنجا که امکان نیست در مقابل آن ارش می‌گیریم. چرا؟ چون خطرناک است، «سمحاق» این است که به قدری برویم تا فقط پوست بماند،‌ ممکن است «مجنی‌علیه» چاق باشد و جانی لاغر، اگر بخواهید دو ملی‌متر بروید، ممکن است به پوست برسد و لذا می‌گوییم عمق لازم نیست. و همچنین است موضحة، بگوییم به جای برسیم که فقط پوست را بکنیم، (یعنی پوست استخوان) و صدمه‌ای به استخوان وارد نشود، این نمی‌شود، چون ممکن است «مجنی علیه» چاق باشد و جانی لاغر، اگر بخواهید حق خود را صد درصد بگیرید، ممکن است به استخوان برسد و استخوان هم آسیب ببیند[17] که در مقام قصاص نسبت به سه تای اول هم عرض مطرح است و هم طول و عمق، حتی اگر «مجنی علیه» چاق است و جانی لاغر، در آنجا خطرناک نیست، پوست او را می‌کنیم، هرچند که یکی پوست کلفت و دیگری پوست نازک باشد، فرض کنید جانی پوست کلفت است،مشکلی نیست و به جایی ضرر نمی‌زند. در دومی که «دامیه» باشد، باز هم خطری ندارد، فلذا عمق را نیز در نظر می‌گیریم، در سومی که «متلاحمه» است، باز هم عمق را در نظر می‌گیریم، چون خطرناک نیست، زیرا از این مرز به مرز دیگر تجاوز نمی‌کند. اما در «سمحاق» نمی‌توانیم عمق را در نظر بگیریم، مثلاً جانی به اندازه‌ی جنایت کرده که فقط پوست روی استخوان باقی مانده، در اینجا اگر ما بخواهیم جانی را همان گونه قصاص کنیم، ممکن است چاقوی ما حتی به آن پوستی که روی استخوان است اصابت کند و آن پوست را هم از بین ببرد، هر چند ممکن است در عالم پزشکی امروز کاری کنند که تجاوز نکند و دقیقاً به مقدار خودش قصاص کند، ولی در آن زمان این گونه پیشرفت های طبی و پزشکی نبوده است. خلاصه در سمحاق نمی‌توانیم عمق را در نظر بگیریم، چون چه بسا که از حد تجاوز کند، همچنین در «الموضحة» هم در مقام قصاص نمی‌توانیم عمق را در نظر بگیریم، چون ممکن است هم پوست روی استخوان کنده بشود و هم به خود استخوان برسد.

تبعیت قانون‌گذار از دیدگاه اول فقها

با بررسی‌های دقیقی که در اقوال فقها، شرح برخی از نویسندگان حقوقی پیرامون ماده‌ی394 قانون مجازات اسلامی، و خود ماده‌ی مزبور، انجام گرفت این نتیجه به دست آمد که در جمهوری اسلامی ایران،  قانون‌گذار دیدگاه اول را پذیرفته و مصوب کرده است که: «... میزان در عمق جنایت، صدق عنوان جنایت وارده است». و از دیدگاه دوم تبعیت نکرده است که شجاج را به دو بخش تقسیم می‌کرد و اعتقاد داشت که محاسبه‌ی تساوی در«‌حارصة، دامیة، متلاحمة»، هم باید طول و عرض، و هم عمق آن‌ها در نظر گرفته بشود، زیرا امکان به دست آوردن عمق نیز وجود دارد. و در «سمحاق، موضحة» فقط باید طول و عرض را محاسبه کرد و در خصوص تساوی عمق، فقط صدق نام سمحاق یا موضحه کافی است، تا محکمه جانی را به پرداخت دیه‌ی مقدر محکوم نماید.

 نتیجه

 راز عدم محاسبه‌ی تساوی عمق در شجاج (الشجه) توسط قانون‌گذار در این نکته نهفته است که به دلیل یکسان نبودن سر و صورت جانی و مجنی‌علیه و لاجرم عدم امکان رعایت عدل و انصاف، در مجازات زخم‌های شجاج (قصاص جراحات)، محاسبه‌ی تساوی قصاص جراحات در عمق عملی نیست و حکم کرده است که محکمه می‌بایست برابر دیدگاه اول فقها، که صدق اسم بر جراحت است، (بنا بر عرف اهل فن) مجازات متناسب اعم از دیه یا ارش را برای آن زخم در نظر بگیرد و جانی را به پرداخت آن مکلف بگرداند.


[2] . ماده ۲۷7 – هرگاه در قصاص جرح رعایت تساوی ممکن نباشد مانند بعضی از جراحتهای عمیق یا در موارد شکسته شدن استخوانها یاجا بجاشدن آنها بطوریکه قصاص موجب تلف جانی یا زیاده از اندازه جنایت گردد باید دیه آن داده شود چه مقدار آن دیه شرعا” معین باشد یا با حکم حاکم شرع معین گردد»

[4] .  سوره : البقرة آیه : 194 ؛ «الشَّهْرُ الْحَرَامُ بِالشَّهْرِ الْحَرَامِ وَالْحُرُمَاتُ قِصَاصٌ فَمَنِ اعْتَدَى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُواْ عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَى عَلَيْكُمْوَاتَّقُواْ اللّهَ وَاعْلَمُواْ أَنَّ اللّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ؛ ماه حرام در مقابل ماه حرام است (ماه‏هاى رجب، ذو القعده، ذو الحجّه و محرم محترم‏اند و نبايد در آنها جنگيد، اما اگر كسى حرمت آن را شكست و شروع به جنگ كرد، بايد در همان ماه حرام با او جنگيد) و همه محترم‏ها (مانند حرم، مسجد الحرام، جان و عرض مؤمن در مقابل هم‏اند و) قصاص دارند، پس هر كه بر شما تعدّى كرد (و احترامى را شكست) شما هم به مانند آن بر او تعدّى كنيد،و از خدا پروا نماييد (كه از مرز مقابله به مثل تجاوز نكنيد) و بدانيد كه خدا با پرهيزكاران است».

[6] .  سوره : المائدة آیه : 45.

[8] . احمد بن على بن محمد رضا، نجفى كاشف الغطاء، سفينة النجاة و مشكاة الهدى و مصباح السعادات، مؤسسه كاشف الغطاء، عراق، نجف اشرف، چاپ اول، 1423 ه‍ ق،  ج ‌3 ص 83.

[10] . كشف اللثام و الإبهام عن قواعد الأحكام، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين قم، چاپ اول، 1416 ه‍ ق، ج‌11، ص: 221.

[12] . جواهر الكلام في شرح شرائع الإسلام، دار إحياء التراث العربي، بيروت - لبنان، چاپ هفتم، 1404 ه‍ ق، ج‌42، ص: 354.

[14] . كتاب القصاص للفقهاء و الخواص، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، دوم، 1410 ه‍ ق، ص: 206.

[16] . 1: ‌الحارصة، حارصه این است که پوست صورت یا سر را بکند، مثلاً با چیزی به صورت دیگری زده، به گونه‌ای که پوست صورتش کنده شده است.

2: الدامیة، دامیه، از کلمه‌‌ی «دم» مشتق است، یعنی ضربه‌ای که به صورت یا سر دیگری وارد کرده، از پوست تجاوز کرده و به گوشت رسیده و کمی خون آمده، منتها لحم و گوشتش خیلی کم است.

3: المتلاحمة، متلاحمه از کلمه‌ی « لحم» مشتق است، یعنی هم پوست را کنده و هم گوشت را ، منتها نه کم بلکه زیاد، یعنی گوشت را با چاقو و یا چیز دیگر برداشته، مقدار زیادی گوشت را برداشته، ولی در عین حال هنوز کمی از گوشت باقی مانده، چرا؟ چون اگر آن مقدار کم هم نباشد، می‌رسد به آن پوستی که روی استخوان است، گوشت را کنده، حسابی هم کنده، اما نه آن مقداری که پوست استخوان خودش را نشان بدهد.

4: السمحاق، «سمحاق» این است که پوست را کنده، مقداری از گوشت را کنده، گوشت را هم حسابی کنده، به سمحاق رسیده، سمحاق به آن پوست ظریفی می‌گویند که روی استخوان را پوشانده است، اما به آن جلد و پوست استخوان صدمه‌ای وارد نکرده است.

5: الموضحة، کلمه‌ی «موضحة» به معنای آشکار کننده است،‌یعنی آنچنان ضربه‌ای به «مجنی علیه» وارد کرده که حتی آن پوست روی استخوان را هم کنده و استخوان کاملاً لخت شده و چیزی از پوست روی آن باقی نمانده است، «الموضحة»، یعنی آشکار می‌کند استخوان را.

[17] . دروس خارج فقه آیت‌الله العظمی جعفر سبحانی، http://tohid.ir/fa/persian/lessonView?articleId=4807

نوشتن دیدگاه
تصویر امنیتی تصویر امنیتی جدید

روز عید فطر كدورت‌ها را دور بریزید

روز عید فطر كدورت‌ها را دور بریزید زادسرجیرفتی: مردم مسلمان با حضور یك‌پارچه در عید فطر تمام كدورت‌ها را دور ریخته و پس از یك ماه عبادت ، دل‌هایشان آماده یك زندگی مملو از معنویت و شادابی می‌شود ادامه . . . گروه استانها / حوزه همدان...

در پاسخ به نامه‌ی پویش مردمی آوای هلیل

در پاسخ به نامه‌ی پویش مردمی آوای هلیل تمدن های تاریخی و مانا، در کنار آب ها و رودخانه‌ها، توسط کسانی که محل استقرار خود را، موطن همیشگی برگزیده اند، ساخته، پرداخته، و عالم گیر شده‌اند. بنابراین استعمال کلمه تمدن هلیل، غلط، غیرراست، و جیرفت زدا خواهد بود. احتمالآ در خاطر مبارکتان باشد که سال های سال...

جنایات سبزِ سیا،موساد،ام آی ۶، 1388

جنایات سبزِ سیا،موساد،ام آی ۶، 1388 بنده‌ شك ‌ندارم ‌كه ‌جریان ‌نفاق، ‌كه ‌دست‌ نیاز به سوی ‌ترامپ ‌دراز كرده ‌است، هیچ آخوندی چه خوب و چه بد مثل خاتمی را، هیچ وقت قبول نداشته و ندارد، طراحان طرح آشتی ملی، به‌ چیزی ‌كمتر از سرنگونی نظام جمهوری ‌اسلامی ‌ایران و تسلط مجدد امریکا، رضایت ‌نخواهند...

نوکر دربست ترامپ، الهی خدا بکشد تو را

نوکر دربست ترامپ، الهی خدا بکشد تو را تو در کمین نشسته‌ای تا انتقام ناکامی‌های چهل ساله‌ات را، از تار، تنبور، وافور، کاباره، رقاصه‌ها، قمار، شراب، مستی‌ها شبانه، خوردن و بردن شاهانه، و . و ...، همه و همه را، از امام و مولا و مقتدای مؤمنان و شهیدان و آزادگان، حضرت امام خامنه‌ای مدظله‌العالی، بگیری، که مثل...

بوی خوش عصیان حزب‌الله، علیه اشرافیگری

بوی خوش عصیان حزب‌الله، علیه اشرافیگری قلم و بیان زادسرجیرفتی, [21.07.17 17:35] https://www.instagram.com/p/BWzzK9djf_b/ زادسرجیرفتی: از عید سعید فطر و شعر حماسی دکتر میثم مطیعی، و سخنان امروز نماینده محترم دانشجویان، قبل از خطبه‌های نماز جمعه، بوی خوش انقلاب و عصیان اهل ولاء، علیه اشرافیگری و کداخداپرستی استشمام می‌شود. به گمانم طولی نکشد که شعار "روحانی امریکایی،...

به امید تودهنی زدن به ترامپ بدکاره

به امید تودهنی زدن به ترامپ بدکاره ما که جزو انقلابیان قبل از پیروزی انقلاب اسلامی هستیم، به راه، آمان و اهدافمان، آگاه، مؤمن، مصمم و جدی بودیم، و اکنون نیز، و تا زنده هستیم ان‌شاءالله چنینیم. بنده و مانند نگارنده، یقین و ایمان داشتیم که شکنجه دیدن در راه خدا، ثواب دارد، سرباز امام زمان علیه‌السلام...

امریکا که ایران نیست که رئیس جمهورش

امریکا که ایران نیست که رئیس جمهورش امریکا که مثل کشور ما که نیست که رئیس جمهور بتواند حتی خدای‌ناکرده ساز مخالف نظام جمهوری اسلامی ایران را هم، کوک کند. یا عناصر مخالف اصل نظام را، مسؤولیت بدهد. یا مقابل حکومت پنهان (رهبری) امریکا بایستد، هرگز، کما...

دغدغه‌هایی از فضای مجازی کشور(2)

دغدغه‌هایی از فضای مجازی کشور(2) اغلاط املایی تا دلتان بخواهد. زیاد خوانده و می‌خوانیم که "خواهش می‌کنم"، را خواهشاً می‌نویسند؟ "ثانیا"، را دوماً، "ثالثاً" را سوماً، ...، "تاسعاً"، را نهماً، و قس علی هذا. حالا هرچه بگویید آقا، در زبان فارسی تنوین نداریم. شما دکتر شدید، فوق لیسانس گرفتید، نماینده مجلس بوده‌اید، باید...

طنز کمدین ها، و عصبی شدن اصلاح‌طلبان

طنز کمدین ها، و عصبی شدن اصلاح‌طلبان در استخر اختصاصی فرح دیبا در کوشک، و در حال شنا و در کمال سلامت جسم و تن، دعوت حق را لبیک گفته است، و اینک کسی نمی‌تواند به سبب مرگ اینچنینی آن مرحوم، بر نظام مردمسالاری دینی، انقلاب اسلامی، امام خامنه‌ای عظیم‌الشأن مدظله‌العالی، انقلابیون ولایتمدار، حزب‌الله راستین، اصول‌گرایان...

بگویند ... آقازاده جاسوس است تعجب ...

بگویند ... آقازاده جاسوس است تعجب ... كسانی در انگلستان موفق شدند دكترا بگیرند كه تز دكتراشان را آنان برایشان معین كرده‌اند و اطلاعات ریز را از اینان گرفته‌اند، مثلاً گفته‌اند شما تز دكترایت را راجع به ایلات و قبایل ایرانی، شما راجع به ساخت و ساز مسكن در ایران، شما راجع به عملكرد سپاه پاسداران از...